नेपाल आज एउटा मौन तर गहिरो संकटको सामना गरिरहेको छ—यो संकट हो, शिक्षा पलायन। हजारौँ युवा सपना बोकेर विदेश उडिरहेका छन्, तर ती सपनाको आधार शिक्षा होइन, संघर्ष र जोखिममा टेकेको छ। बेलायतमा कार्यरत नेपाली शिक्षा अभियन्ता हरि कार्कीले प्रत्यक्ष संवादमा भनेका शब्दहरूले यो यथार्थलाई नांगो बनाइदिएको छ— “नेपालबाट आउने धेरै विद्यार्थी पढ्न होइन, बाँच्न संघर्ष गर्न आएका हुन्छन्।”

यो एउटा वाक्यले नै हाम्रो शिक्षा नीति, सामाजिक सोच र राज्यको भूमिकामाथि गम्भीर प्रश्न उठाउँछ। आज नेपालमा हजारौँ विद्यार्थी क्षमता, मेहनत र सम्भावना हुँदाहुँदै पनि केवल आर्थिक अभावका कारण पढाइ अधुरो छोड्न बाध्य छन्।

कसैले घर–जग्गा बेचेर, कसैले ऋण काढेर, कसैले भविष्य नै धितो राखेर छोराछोरीलाई विदेश पठाइरहेका छन्। यो व्यक्तिगत चाहना मात्र होइन, राज्यको शैक्षिक असफलताको परिणाम हो। हरि कार्की भन्छन्— “बेलायतमा नेपाली विद्यार्थीहरूको सबैभन्दा ठूलो समस्या बुद्धि होइन, पैसा हो। फी, भाडा र जीवनयापनको खर्चले उनीहरूलाई पढ्नै दिँदैन।”

यसको अर्थ स्पष्ट छ—हाम्रा विद्यार्थी कलेजको कक्षाकोठामा होइन, किचन, गोदाम र क्लिनिङ साइटमा आफ्नो जवानी खर्च गरिरहेका छन्। पढाइ दोस्रो प्राथमिकतामा परेको छ, जीविका पहिलो।

यता नेपालमा एउटा खतरनाक भ्रम गहिरिँदै गएको छ—“विदेश जानु नै सफलता हो।” छिमेकीले पठायो भनेर, फेसबुकमा फोटो देखियो भनेर, आफ्नो आर्थिक हैसियत नहेरी अभिभावकहरू पनि त्यही बाटो हिँडिरहेका छन्। तर कसैले सोध्दैन—के त्यो बच्चा साँच्चिकै पढ्न गएको हो कि जिउन संघर्ष गर्न?

वास्तविकता के हो भने, बेलायतमा विद्यार्थी भिसामा गएर हप्तामा २० घण्टा काम गरेर १०० प्रतिशत खर्च धान्न सम्भव छैन। ट्युसन फी, घरभाडा, खानपान, ट्रान्सपोर्ट—सबै जोड्दा पार्ट–टाइम कमाइले जीविका मात्र धानिन्छ, पढाइको खर्च होइन। पढाइ चलाइराख्न धेरैजसो परिवारले नेपालबाट पैसा पठाउनैपर्छ।

यसैले एकाडेमिक र आर्थिक रूपमा तयार नभएका विद्यार्थीका लागि नेपालमै पढ्नु नै सबैभन्दा सुरक्षित र व्यावहारिक विकल्प हो भन्ने कुरा खुलेर भन्नैपर्छ। पछिल्लो समय बेलायत अध्ययनका लागि गएका नेपाली विद्यार्थीहरू डिपोर्ट हुने क्रम बढ्दो छ। यसको मुख्य कारण पढाइमा ध्यान नदिनु, असाइनमेन्ट किनेर बुझाउनु, कलेजमा नियमित हाजिरी नहुनु, र पढाइभन्दा बढी कामको पछि लाग्नु हो। यस्ता विद्यार्थीहरू कलेजको ब्ल्याकलिस्ट मा पर्छन्, छानबिन हुन्छ र अन्ततः नेपाल फर्काइन्छ—ऋण, लज्जा र अधुरो सपनासहित।

विद्यार्थी भिसामा बेलायत जानु कमाउन होइन, पढ्नका लागि हो भन्ने कुरा नेपालमै स्पष्ट बुझ्नुपर्छ। यदि परिवारले अध्ययन खर्च नेपालबाट धान्न सक्छ र विद्यार्थी अकादमिक रूपमा सक्षम छ भने बेलायत राम्रो अवसर हुन सक्छ। तर “आफैं कमाएर सबै धानिन्छ” भन्ने भ्रम बोकेर जानेहरू प्रायः संकटमा फस्छन्।

यथार्थ नबुझी ठूला सपना बोकेर बेलायत पुगेका धेरै विद्यार्थीहरू त्यहाँ पुगेपछि डिप्रेसन, मानसिक तनाव र आत्महत्यासम्मको अवस्थामा पुगेका घटनाहरू पनि बढ्दै गएका छन्। यसको मूल कारण एउटै हो—नेपालमै रहँदा बेलायतको वास्तविक अवस्था नबुझ्नु।

हामीले एउटा ठूलो सत्य बिर्सिरहेका छौँ—नेपालमै पनि गुणस्तरीय शिक्षा सम्भव छ। काठमाडौं विश्वविद्यालय, त्रिभुवन विश्वविद्यालयदेखि निजी कलेजहरूसम्म अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका पाठ्यक्रम र अवसर छन्। शिक्षा देशको नामले होइन, विद्यार्थीको लगन, वातावरण र अवसरले गुणस्तरीय बन्छ। हरि कार्कीको चेतावनी गम्भीर छ—
“यदि अभिभावकले छोराछोरीको विदेश पढाइ धान्न सक्दैनन् भने नेपालमै पढाउनु हार होइन। बरु सीपसहित आफ्नै देशमा उभिनु नै वास्तविक सफलता हो।”

सफलता भनेको केवल विदेश पुग्नु होइन। सफलता भनेको ज्ञान, सीप, आत्मनिर्भरता र जीवनमा टिक्ने क्षमता हो। राज्यले अब पनि आँखा चिम्लेर बस्न मिल्दैन। शिक्षालाई व्यापार बनाउने नीतिले देशलाई बौद्धिक रूपमा खोक्रो बनाइरहेको छ। जबसम्म देशमै गुणस्तरीय शिक्षा, प्राविधिक सीप र सम्मानजनक रोजगारी सिर्जना हुँदैन, तबसम्म यो युवा पलायन रोकिन्न।
आज भावनामा होइन, यथार्थ बुझेर निर्णय गर्ने समय आएको छ।
शिक्षा बेचेर होइन, शिक्षा बलियो बनाएर देश बनाउने समय हो।

प्रस्तुतीः तेज वली