शरद शर्मा मजगैयाँ
तुलसीपुर, ३१ असोज।
कुनै समय गाउँघरका खेतबारीमा गोरुले हलो तानेको र किसानले खेत जोतेको दृश्य सामान्य मानिन्थ्यो। तर पछिल्लो समय आधुनिक कृषि उपकरणको प्रयोग बढ्दै जाँदा गोरुले खेत जोत्ने परम्परा बिस्तारै हराउँदै गएको छ। गाउँघरमा गोरु पाल्ने किसानको सङ्ख्या घट्दै गएको छ भने गोरुले खेत जोत्ने दृश्य पनि विरलै देख्न पाइन्छ।

खेतीपातीका लागि गोरु पाल्ने र हलोको सहायताले जमिन जोत्ने परम्परा नेपाली कृषि संस्कृतिको महत्त्वपूर्ण हिस्सा रहँदै आएको थियो। तर अहिले ट्याक्टरलगायत आधुनिक उपकरणको प्रयोग बढेसँगै परम्परागत कृषि प्रणाली विस्थापित हुँदै गएको छ। कतिपय गाउँमा त गोरु खोज्दा पनि नपाइने अवस्था सिर्जना हुन थालेको छ।

तुलसीपुर उपमहानगरपालिका–१४ करङ्गाका स्थानीय कृष्णमणि शर्माका अनुसार पछिल्लो समय कृषि पेसा पहिलेको तुलनामा निकै खर्चिलो र चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको छ। समयमा मल तथा बीउ उपलब्ध नहुनु, कृषि सामग्रीको मूल्य बढ्नु र खेतीपातीबाट उचित आम्दानी नहुनुले किसानलाई समस्यामा पारेको छ।

शर्माका अनुसार खेती गर्न आवश्यक सामग्री महँगो पर्ने तर उत्पादनबाट अपेक्षित आम्दानी नहुने अवस्थाले किसानलाई कृषि पेसाप्रति निरुत्साहित बनाउँदै लगेको छ। यही कारण कतिपय किसानले खेतीपाती छोड्दै गएका छन् भने खेतबारी बाँझै रहने अवस्था पनि बढ्दै गएको छ।

खेतीपातीबाट पर्याप्त आम्दानी नहुने र लागत बढ्दै जाने समस्याका कारण कृषि पेसामा टिकिरहन किसानलाई कठिन भइरहेको छ। पहिले गोरु पालेर आफ्नै खेतबारी जोत्ने चलन रहे पनि अहिले गोरु पाल्ने किसानको सङ्ख्या घट्दै गएको छ। आधुनिक कृषि उपकरणको प्रयोग बढेसँगै गोरुले हलो तानेर खेत जोत्ने पुरानो परम्परा पनि बिस्तारै हराउँदै गएको छ।

यद्यपि, आधुनिक प्रविधिको बढ्दो प्रयोगका बीच पनि गाउँघरका केही स्थानमा गोरुले हलो तानेर खेत जोत्ने परम्परा अझै जीवित छ। कतिपय किसानले आफ्नो पुरानो खेती प्रणालीलाई निरन्तरता दिँदै आएका छन्। यस्ता दृश्यले नेपाली ग्रामीण जीवनशैली र कृषि संस्कृतिको पुरानो पहिचानलाई अझै जीवित राखेका छन्।

एकातिर आधुनिक प्रविधिले खेतीपातीलाई सहज बनाइरहेको छ भने अर्कोतिर मल, बीउ र अन्य कृषि सामग्रीको महँगीले किसानको जीवन कठिन बनाइरहेको छ। यस्तो अवस्थामा कृषि पेसालाई दिगो र आकर्षक बनाउन समयमै गुणस्तरीय मल तथा बीउ उपलब्ध गराउने, कृषि उत्पादनको उचित मूल्य सुनिश्चित गर्ने र किसानलाई आवश्यक सहयोग उपलब्ध गराउनेतर्फ सम्बन्धित निकायको ध्यान जान आवश्यक देखिन्छ।

गोरुले जोत्ने परम्परा हराउँदै जानु खेती गर्ने शैलीमा आएको परिवर्तन मात्र होइन, नेपाली ग्रामीण जीवनशैली र कृषि संस्कृतिमा आएको परिवर्तनको सङ्केत पनि हो। किसानका समस्या समाधान गर्दै परम्परागत कृषि ज्ञानको संरक्षण र आधुनिक प्रविधिको उचित प्रयोग गर्न सके मात्र कृषि क्षेत्रलाई दिगो बनाउन सकिने देखिन्छ।