भूमिकाः संस्थागत सफलताको साँचो र मार्गदर्शक दृष्टकोण
कुनै पनि सामाजिक, सांस्कृतिक वा व्यावसायिक संस्थालाई गतिशील, पारदर्शी, उत्तरदायी र परिणाममुखी बनाउन त्यसको सांगठनिक संरचना र सञ्चालन प्रणालीले सबैभन्दा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । आधुनिक व्यवस्थापन शास्त्र र विश्वभरका सफल संस्थागत अभ्यासहरूले के प्रमाणित गरेका छन् भने, संस्थाको दीर्घकालीन सफलताका लागि “नीति निर्माण र नेतृत्वको तहमा व्यापक लोकतान्त्रिक अभ्यास’’ र त्यसपछि “कार्यान्वयनको चरणमा स्पष्ट चेन अफ कमाण्ड (आदेश र पदानुक्रम)’’ को सुदृढ संयोजन अपरिहार्य हुन्छ । पुँवार खड्का प्रतिष्ठान नेपालले पनि आफ्नो सांगठनिक सुदृढीकरण, एकता, र उद्देश्यपूर्तिको यात्रालाई प्रभावकारी बनाउन यही सिद्धान्तलाई आफ्नो मुख्य मार्गदर्शक नीतिको रूपमा आत्मसात गर्नुपर्दछ । आजको युगमा कुनै पनि संस्था केवल परम्परागत ढर्राबाट चल्न सक्दैन । यसका लागि आधुनिक व्यवस्थापनका वैज्ञानिक विधि र आन्तरिक लोकतन्त्रको उच्च अभ्यास आवश्यक हुन्छ । यस लेखमा पुँवार खड्का प्रतिष्ठान नेपालको संगठनात्मक नीतिको रूपमा ‘स्पष्ट चेन अफ कमाण्ड सहितको लोकतान्त्रिक प्रणाली’ को महत्व, स्वरूप, कार्यान्वयन र यसका दीर्घकालीन लाभहरूको विस्तृत चर्चा गरिएको छ ।

सांगठनिक व्यवस्थापनमा प्रायः यी दुई अवधारणाहरूलाई विरोधीका रूपमा हेर्ने गरिएको पाइन्छ । कसैले लोकतन्त्रलाई मात्र प्राथमिकता दिँदा संस्थामा अराजकता आउने डर हुन्छ भने कसैले कमान्डलाई मात्र जोड दिँदा तानाशाहीको आरोप लाग्न     सक्छ । तर, व्यावहारिक प्रयोगमा यी एक–अर्काका विरोधी नभई परिपूरक हुन् ।

नीति र निर्णयमा लोकतन्त्रः संस्थाभित्र कुनै पनि नियम, विधान, कार्ययोजना वा दीर्घकालीन रणनीति बनाउने बेलामा संस्थाका सदस्यहरू वा सरोकारवाला हरूको व्यापक सहभागिता हुनुपर्छ । सबैका विचार सुन्ने, तर्क–वितर्क गर्ने र सामूहिक सहमति वा बहुमतका आधारमा नीति तय गर्ने अभ्यासले लोकतान्त्रिक संस्कृतिलाई जीवन्त राख्छ । यसले कसैको पनि मनोमानी चल्न दिँदैन ।

कार्यान्वयनमा चेन अफ कमाण्डः नीति बनिसकेपछि र निर्णय भइसकेपछि त्यसलाई जमिनमा उतार्ने वा कार्यान्वयन गर्ने बेलामा भने पदानुक्रम र स्पष्ट निर्देशनको पालना अनिवार्य हुन्छ। यदि कार्यान्वयनको चरणमा पनि अनन्तसम्म बहसमा मात्र अल्झिरहने हो भने संस्थागत लक्ष्य कहिल्यै हासिल हुन सक्दैन ।

तसर्थ, “छलफलमा पूर्ण लोकतन्त्र र कार्यान्वयनमा दृढ अनुशासन’’ नै पुँवार खड्का प्रतिष्ठान नेपालको मूल संगठनात्मक नीति बन्नुपर्छ ।

पुँवार खड्का प्रतिष्ठान नेपाल भित्र कुनै पनि नयाँ कार्यक्रम, आर्थिक योजना वा सांगठनिक परिमार्जन गर्दा अपनाइने लोकतान्त्रिक प्रक्रियाका मुख्य आधारहरू निम्नलिखित हुन्ः

क) विस्तृत सहभागिता र खुला छलफलः प्रतिष्ठानले कुनै पनि ठूला निर्णय वा नीतिगत बदलाव लिनुपूर्व सम्बन्धित तहमा खुला छलफलको संस्कृति बसाल्नुपर्छ । यसले नेतृत्वलाई मात्र होइन, तल्लो तहका साधारण सदस्यहरूलाई पनि संस्थाको बहसमा जोड्न मद्दत गर्छ । सबैले आफ्ना सुझाव, असहमति र दृष्टिकोण राख्न पाउने वातावरण हुनुपर्छ । लोकतन्त्रको पहिलो सर्त नै विमतिलाई सम्मान गर्नु र सबैको आवाज सुन्नु हो ।

ख) अपनत्व र स्वामित्वको विकासः जब संस्थाका प्रत्येक सदस्यले नीति निर्माणको प्रक्रियामा प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा आफ्नो योगदान दिएको महसुस गर्छन्, तब उनीहरूमा संस्थाप्रति गहिरो अपनत्व  पैदा हुन्छ । “यो नीति मेरो पनि हो, यसलाई सफल पार्ने जिम्मेवारी मेरो पनि हो’’ भन्ने भावनाले कामप्रतिको प्रतिबद्धता स्वतः बढाउँछ । यसले सदस्यहरूलाई बाहिरबाट थोपरिएको जस्तो नभई आफ्नै सिर्जना जस्तो महसुस गराउँछ ।

ग)पारदर्शिता र उत्तरदायित्वः लोकतान्त्रिक निर्णय प्रक्रियाको अर्को ठूलो पाटो पारदर्शिता हो । प्रतिष्ठानका गतिविधि, आर्थिक पारदर्शिता र रणनीतिक योजनाहरूमा खुलापन हुँदा नेतृत्व र सदस्यबीचको विश्वासको खाडल स्वतः मेटिन्छ । यसले संस्थाभित्र कुनै पनि प्रकारको पूर्वाग्रह, पक्षपात वा स्वेच्छाचारितालाई मौलाउन दिँदैन ।

३.कार्यान्वयनमा चेन अफ कमाण्डका आयामहरू : लोकतान्त्रिक ढङ्गले नीति तथा निर्णयहरू तयार भइसकेपछि, त्यसको कार्यान्वयन पक्षलाई अत्यन्तै चुस्त, दुरुस्त र अनुशासित बनाउनुपर्छ । यसका लागि चेन अफ कमाण्डको अभ्यास यसरी हुन्छः
क) निर्णयपछिको स्पष्टता र एकरूपता

जबसम्म बहसको चरण चलिरहन्छ, तबसम्म विभिन्न विचारहरू आउनु स्वाभाविक हो । तर, जब संस्थागत रूपमा अन्तिम निर्णय हुन्छ, त्यसपछि त्यो सबैका लागि बाध्यकारी नियम बन्छ । निर्णय भइसकेपछि व्यक्तिगत असमझदारीलाई थाँती राखेर संस्थागत निर्णयको पक्षमा उभिनु नै चेन अफ कमाण्डको मुख्य मर्म हो। बहसबाहिर आएर संस्थाविरुद्ध भ्रम छर्नु वा असहयोग गर्नु अनुशासनहीनता मानिन्छ ।

ख) अलमल र ढिलासुस्तीको अन्त्य काम गर्ने बेलामा यदि कसैले आदेशको पालना गरेन वा पदानुक्रमलाई बेवास्ता ग¥यो भने संस्थामा अन्योल सिर्जना हुन्छ । स्पष्ट चेन अफ कमाण्डले कसले, कसको निर्देशनमा, कुन समयसीमा भित्र के काम गर्ने हो भन्ने कुरा प्रष्ट पार्छ । यसले गर्दा ढिलासुस्ती हट्छ र कार्यसम्पादनमा उच्च गतिशीलता  आउँछ ।

ग) जिम्मेवारी र उत्तरदायित्वको निर्धारणः चेन अफ कमाण्डले संस्थामा अधिकार र कर्तव्यको दायरा स्पष्ट कोर्छ । कुन तहको पदाधिकारी वा कार्यकर्ताले कुन निर्णय लिन सक्ने र कसले कसलाई रिपोर्टिङ गर्ने भन्ने कुरा स्पष्ट हुँदा कार्यक्षेत्रमा दोहोरोपन वा अधिकारको रेषारोपणमा विवाद हुँदैन। यसले जवाफदेहिता सुनिश्चित गर्छ ।

पुँवार खड्का प्रतिष्ठान नेपालले “चेन अफ कमाण्ड सहितको लोकतान्त्रिक प्रणाली’’ लाई कडाइका साथ अवलम्बन गरेमा संस्थाले निम्न लाभहरू प्राप्त गर्न सक्नेछः

सिर्जनशीलता र अनुशासनको अद्भुत सन्तुलनः यस नीतिले संस्थाभित्र स्वेच्छाचारिता वा तानाशाही हुन दिँदैन  (किनकि नीति निर्माणमा सबैको सहभागिता हुन्छ) र साथसाथै अराजकता वा अन्योल पनि उत्पन्न हुन रोक्छ (किनकि कार्यान्वयनमा दृढ अनुशासन हुन्छ)। कार्यक्षमतामा वृद्धिः निर्णय गर्न धेरै समय नलाग्ने र कार्यान्वयनमा स्पष्टता हुने भएकाले प्रतिष्ठानले तय गरेका सामाजिक, सांस्कृतिक तथा विकासमूलक अभियानहरू समयमै सम्पन्न हुन्छन् ।

संकट व्यवस्थापनमा सहजताः यदि संस्थामा कुनै बाह्य वा आन्तरिक संकट आइपरेको खण्डमा लोकतान्त्रिक विधिबाट लामो बहस गरिरहनुको सट्टा चेन अफ कमाण्डका आधारमा तुरुन्त र प्रभावकारी कदम चाल्न सकिन्छ ।

दीर्घकालीन दिगोपनः सामाजिक तथा संस्थागत क्षेत्रमा यो मोडेल सबै भन्दा सफल मानिन्छ । यसले प्रतिष्ठानलाई सक्षम नेतृत्व र सामूहिक भावनाको गतिलो संयोजन प्रदान गर्दै पुस्तान्तरण र संस्थागत निरन्तरता सुनिश्चित गर्छ ।

५.कार्यान्वयनका लागि व्यावहारिक खाकाः

यस नीतिलाई केवल कागजी दस्तावेजमा सीमित नराखी व्यवहारमा उतार्न निम्नलिखित कदमहरू चाल्नुपर्छः

१) विधान तथा नियमावलीमा स्पष्टताः प्रतिष्ठानको आन्तरिक विधान वा कार्यविधिमा नीति निर्माणको लोकतान्त्रिक विधि र कार्यकारी कार्यान्वयनको चेन अफ कमाण्डलाई स्पष्ट रूपमा परिभाषित गर्ने ।

२)कार्यशाला तथा अभिमुखीकरणः संस्थाका नयाँ तथा पुरानो कार्यसमिति र सदस्यहरूलाई यस प्रणालीको महत्व र कार्यशैलीबारे नियमित तालिम तथा अभिमुखीकरण गराउने ।

३)सञ्चार प्रणालीलाई प्रभावकारी बनाउनेः निर्देशन र सुझावहरूको आदानप्रदानका लागि स्पष्ट सञ्चार च्यानल विकास गर्ने, जसले गर्दा तल्लो तहका कुरा माथिल्लो तहसम्म पुगोस् र माथिल्लो तहका निर्णयहरू तल्लो तहसम्म सहजै कार्यान्वयनका लागि आउन      सकून ।

४)मूल्याङ्कन र समीक्षा प्रणालीः हरेक कार्यको नियमित समीक्षा गर्ने परिपाटी बसाल्ने, जसले गर्दा लोकतान्त्रिक अभ्यास र चेन अफ कमाण्डको पालना कत्तिको भइरहेको छ भन्ने कुराको समयमै पृष्ठपोषण  लिन सकियोस् ।

निष्कर्षः संक्षेपमा भन्नुपर्दा, “छलफलमा पूर्ण लोकतन्त्र र कार्यान्वयनमा दृढ अनुशासन’’ नै पुँवार खड्का प्रतिष्ठान नेपाललाई संगठनात्मक रूपमा सबल, उत्तरदायी र उद्देश्यमूलक बनाउने अचूक कार्यशैली हो। नीतिगत स्पष्टता र कार्यकारी दृढताको यही सुदृढ नीतिकै आधारमा संस्थाले आफ्ना गौरवपूर्ण लक्ष्यहरू सफलतापूर्वक हासिल गर्न   सक्नेछ । पुँवार खड्का प्रतिष्ठानको समग्र हित, एकता र प्रगति तर्फको यात्रामा यो संगठनात्मक नीति एक कोसेढुङ्गा साबित हुनेछ ।