कपिलदेव खड्का
पृष्ठभूमिः संकटको बोध र आत्मसमीक्षा
नेपाली राजनीतिको वर्तमान कालखण्ड अत्यन्तै जटिल मोडमा उभिएको छ । विशेष गरी उत्पीडित वर्ग, सुकुम्बासी र सर्वहारा समुदायको हक–हितका लागि जन्मिएका क्रान्तिकारी शक्तिहरू आज जनविश्वासको गम्भीर संकटबाट गुज्रिरहेका छन्। जब समाजको सबैभन्दा तल्लो तहमा रहेका सुकुम्बासी र सीमान्तकृत समुदायले आफ्नै पार्टी र नेतृत्वमाथि भरोसा गर्न छोड्छन्, तब सम्झनुपर्छ—सङ्गठनको ‘ब्रान्ड’ मात्र होइन, यसको अस्तित्वको जग नै हल्लिएको छ । ‘हाम्रो पार्टी नेपाली कम्युनिष्ट पार्टी’, टिम र मुख्यतः सङ्गठनको छविमा जुन आँच आएको छ, त्यो केवल बाह्य आक्रमणको परिणाम होइन । यो त हाम्रो वैचारिक विचलन, साङ्गठनिक अराजकता र व्यवहारिक ढोंगको उपज हो। अब पुरानै सोच र ढर्राबाट पार्टी रूपान्तरण हुन्छ भनी कल्पना गर्नु आफैँलाई धोका दिनु मात्र हो। आजको आवश्यकता केवल टालटुल होइन, बल्कि आमूल रूपान्तरण हो।
१. सैद्धान्तिक प्रस्टता र समाजवादी कार्यक्रम
कुनै पनि राजनीतिक संगठनको प्राण भनेको त्यसको विचार हो। नेपाली कम्युनिष्ट पार्टी रूपान्तरणको पहिलो सर्त भनेको ‘सैद्धान्तिक र वैचारिक स्पष्टता’ हो। हामीले आफूलाई प्रगतिशील र क्रान्तिकारी माक्र्सवादी विचारको जगमा उभ्याउनै पर्छ । तर, विचार केवल कितापका पानामा सीमित हुनुहुँदैन; त्यो व्यवहारमा अनुवाद हुनुपर्छ ।
समाजवादी कार्यक्रम भनेको केवल वितरणको राजनीति मात्र होइन, बरु उत्पादन र न्यायपूर्ण व्यवस्थापनको पद्धति हो । पार्टीका नेता र कार्यकर्ताको आचरणमा समाजवाद झल्किनु अनिवार्य छ । यदि हाम्रो जीवनशैली पुँजीवादी छ, तर नारा समाजवादी छ भने जनताले हामीलाई विश्वास गर्ने आधार रहँदैन । त्यसैले, इकाईदेखि केन्द्रसम्मका कार्यकर्ताहरूमा सादगी, पारदर्शिता र श्रमप्रतिको सम्मान झल्किनुपर्छ। विचार अनुकूलको सङ्गठन र सङ्गठन अनुकूलको आचरण नै हाम्रो नयाँ यात्राको प्रस्थानविन्दु हुनुपर्छ ।
२. तीन खम्बे अर्थनीतिः समृद्धिको ठोस मार्गचित्र
नेपालको सन्दर्भमा सुशासन, सामाजिक न्याय र समृद्धिको नारा तबसम्म पूरा हुँदैन जबसम्म हामीले अर्थतन्त्रको संरचनामा आधारभूत परिवर्तन गर्दैनौँ। यसका लागि मैले ‘तीन खम्बे अर्थनीति’ को नयाँ र व्यवहारिक मोडेल अघि सारेको छु । हामीले प्रत्येक उत्पादन र लगानीको क्षेत्रमा ४०ः४०ः२० को अनुपात सुनिश्चित गर्नुपर्छः
निजी क्षेत्र (४०% लगानी)ः उद्यमशीलता, कुशलता र प्रतिस्पर्धालाई प्रोत्साहन गर्न निजी क्षेत्रको भूमिकालाई स्वीकार गरिनुपर्छ । यसले बजारमा गतिशीलता र नवीनता ल्याउँछ ।
सामुदायिक/सहकारी क्षेत्र (४०% लगानी)ः यो नै समाजवादको मुख्य आधार हो। गाउँ–गाउँका साना पुँजीलाई एकीकृत गरी उत्पादनमा जनताको प्रत्यक्ष स्वामित्व स्थापित गरिनुपर्छ। सहकारीमार्फत समुदायलाई आर्थिक रूपमा बलियो बनाउँदा मात्रै तल्लो तहका जनताको जीवनस्तर सुध्रिन्छ ।
सार्वजनिक/राज्य क्षेत्र (२०% लगानी)ः रणनीतिक महत्वका क्षेत्र, आधारभूत सेवा (शिक्षा, स्वास्थ्य) र नियमनमा राज्यको बलियो उपस्थिति हुनुपर्छ । राज्यले व्यापार गर्ने होइन, बरु न्यायपूर्ण वितरण र सुरक्षाको ग्यारेन्टी गर्ने हो।
यो ४०ः४०ः२० को सूत्रले एकातिर पुँजीवादी एकाधिकारलाई रोक्छ भने अर्कोतिर राज्यको असीमित नियन्त्रणबाट हुने नोकरशाही समस्यालाई पनि समाधान गर्छ। यसैको जगमा उभिएर मात्र हामीले नागरिकको गाँस, वास, कपास, शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारीलाई आधारभूत अधिकारका रूपमा ग्यारेन्टी गर्न सक्छौँ।
३. नेतृत्व चयनमा क्रान्तिकारी निर्वाचन प्रणाली
पार्टीलाई साँच्चै ‘जनताको पार्टी’ बनाउन र सङ्गठनभित्रको गुटबन्दी अन्त्य गर्न नेतृत्व चयनको विधिमा आमूल परिवर्तन आवश्यक छ । पुरानो ‘टीका लगाउने’ वा ’कोठाभित्र नेतृत्व ‘छानिने’ परम्पराले पार्टीलाई निर्जीव बनाइसकेको छ । अब हामीले स्वच्छ र प्रत्यक्ष प्रतिस्पर्धाको बाटो रोज्नुपर्छ।
मेरो प्रस्तावको मुख्य चुरो नेतृत्व चयनको यो वैज्ञानिक विधि होः
अध्यक्ष र महासचिवको खुल्ला निर्वाचनः पार्टीको सर्वोच्च दुई पदका लागि महाधिवेशन प्रतिनिधिहरूका बीचमा खुल्ला र प्रत्यक्ष प्रतिस्पर्धा हुनुपर्छ । जसले बहुमत ल्याउँछ, उसैले नेतृत्व गर्नेछ । यसले नेतृत्वलाई सिधै कार्यकर्ता र जनताप्रति उत्तरदायी बनाउँछ । बाँकी पदाधिकारी र केन्द्रीय समितिः अध्यक्ष र महासचिव बाहेकका सबै पदाधिकारी र केन्द्रीय सदस्यहरूको हकमा ‘पूर्ण समानुपातिक प्रत्यक्ष निर्वाचन प्रणाली’ लागू गरिनुपर्छ ।
प्रत्यक्ष निर्वाचनः कार्यकर्ताले आफ्नो प्रतिनिधि छान्न प्रत्यक्ष मतदान गर्न पाउनेछन्।
पूर्ण समानुपातिक सिटः निर्वाचन प्रत्यक्ष भए पनि सिटको बाँडफाँड भने पूर्ण समानुपातिक सिद्धान्तका आधारमा हुनुपर्छ। यसले भूगोल, जाति, लिङ्ग र वर्गको न्यायपूर्ण प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्छ। कुनै पनि उत्पीडित समुदाय पार्टीको मूल प्रवाहबाट बाहिरिने खतरा रहँदैन। यो प्रणालीले पार्टीभित्र एउटा बलियो र अनुशासित ‘चेन अफ कमाण्ड’ निर्माण गर्छ । जब नेतृत्व प्रत्यक्ष चुनिएर आउँछ, उसले कसैको अनुकम्पामा होइन, कार्यकर्ताको विश्वासको आधारमा निर्णय लिने आँट राख्छ ।
४. नवपुस्ताको सहभागीता र कानुनी संघर्ष
आजको डिजिटल युगमा पुरानै शैलीको आन्दोलनले मात्र परिवर्तन सम्भव छैन। हामीले नयाँ पुस्तालाई पार्टीको मूल प्रवाहमा जोड्नै पर्छ। नवपुस्ताको ऊर्जा, प्रविधिप्रतिको दख्खल र नयाँ सोचलाई सङ्गठनको सम्पत्ति बनाउनुपर्छ ।
यसका लागि पार्टीले दुईवटा मोर्चालाई सशक्त बनाउनु पर्छः
१. ट्रेड युनियन मोर्चाः श्रमजीवी वर्गको हक–हितका लागि केवल सडकमा टायर बालेर मात्र पुग्दैन, उत्पादनका इकाइहरूमा पुगेर श्रमिकको पक्षमा काम गर्नुपर्छ ।
२. कानुनी संघर्षः राज्यका नीति र कानुनहरूलाई समाजवादी दिशामा लैजानका लागि कानुनी लडाइँ लड्न सक्ने क्षमता विकास गर्नुपर्छ। अदालतदेखि संसदसम्म हाम्रो उपस्थिति बौद्धिक र तार्किक हुनुपर्छ।
५. सुशासन र सामाजिक न्यायः हाम्रो प्रतिवद्धता
पार्टी रूपान्तरणको अन्तिम लक्ष्य भनेको देशमा सुशासन र सामाजिक न्याय स्थापित गर्नु हो । यदि पार्टीभित्रै सुशासन छैन, यदि पार्टीभित्रै न्याय छैन भने हामीले देश बदल्ने कुरा गर्नु ढोंग मात्र हुनेछ । सुकुम्बासीहरूले हाम्रो पार्टीमा आफ्नो अनुहार देख्नुपर्छ । उनीहरूले महसुस गर्नुपर्छ कि यो पार्टी उनीहरूको आवासको ग्यारेन्टी गर्ने र उनीहरूलाई नागरिकको सम्मान दिने शक्ति हो।
सामाजिक न्याय भनेको केवल आरक्षण मात्र होइन, बरु अवसरहरूको न्यायपूर्ण वितरण हो। जबसम्म राज्यको लगानीमा ४०% सहकारी र २०% सार्वजनिक क्षेत्रको सुनिश्चितता हुँदैन, तबसम्म स्रोत र साधनमा मुठ्ठीभर मानिसको कब्जा रहिरहनेछ । हामीले यो कब्जा तोड्नु पर्छ ।
निष्कर्षः अबको बाटो
अन्तमा, हामी यस्तो मोडमा छौँ जहाँबाट पछाडि फर्कने कुनै ठाउँ छैन। पार्टी रूपान्तरण केवल नारामा होइन, व्यवहारमा, नीतिमा र पद्धतिमा देखिनुपर्छ ।
१. सैद्धान्तिक स्पष्टताः माक्र्सवादी विचारको जगमा समाजवादी कार्यक्रम।
२. आर्थिक मोडेलः ४०ः४०ः२० को तीन खम्बे अर्थनीति।
३. साङ्गठनिक पद्धतिः अध्यक्ष र महासचिवको खुल्ला निर्वाचन तथा बाँकीको पूर्ण समानुपातिक प्रत्यक्ष निर्वाचन।
४. आचरणः नेता र कार्यकर्ताको जीवनशैलीमा सादगी र समाजवाद।
यदि हामीले यी कामहरू गर्न सकेनौँ भने, सुकुम्बासी मात्र होइन, आम जनताले हामीलाई इतिहासको रद्दीटोकरीमा मिल्काइदिनेछन्। तर, यदि हामीले यो साहस ग¥यौँ भने, हामी केवल एउटा पार्टी मात्र होइन, बरु सिंगो देशलाई रूपान्तरण गर्ने नयाँ क्रान्तिकारी शक्तिका रूपमा पुनर्जीवित हुनेछौँ। अब कल्पनाको संसारबाट बाहिर निस्कौँ र व्यवहारिक रूपमा स्वच्छ प्रतिस्पर्धा, सुशासन र समृद्धिको बाटोमा अघि बढौँ। यो नै आजको ऐतिहासिक आवश्यकता हो र यो नै हाम्रो विजयको एक मात्र मार्ग हो। साभार: अग्रिम साप्ताहिक
लाइभदाङ । २० बैशाख २०८३, आईतवार ०९:४६ बजे